Nieuwe wijn in oude zakken

Staatscourant, 17 januari 2008

Mitt Romney, een rechtse Republikeinse presidentskandidaat, zat voor deze verkiezingscampagne met een probleem. Als gouverneur van Massachusetts had hij zich van zijn softe, linkse kant laten zien en een praktisch universele ziektekostenverzekering ingevoerd. Daar kon hij geen afstand meer van nemen; draaien is immers een doodzonde in de Amerikaanse verkiezingsstrijd.

Romney koos voor de vlucht naar voren. Hij pleit er nu voor om zo'n verzekering in heel Amerika in te voeren. Zijn partijgenoten zijn echter mordicus tegen. Dat moet de markt regelen, niet de overheid, vinden zij. Zo hebben de Republikeinen een voorstel gedwarsboomd voor een staatsverzekering voor arme kinderen, want ouders zouden zo niet gestimuleerd worden om zelf hard te werken, zo luidde de argumentatie.

Toch komt Romney met zijn voorstel weg. Want waarom moeten arme mensen volgens hem toch zoveel mogelijk worden verzekerd? Omdat het klaplopers zijn! Ze kloppen bij de eerste hulp aan, worden daar geholpen, maar betalen: ho maar. De eerlijke belastingbetaler draait ervoor op. Door de freeriders te verplichten zich te verzekeren, betalen ze tenminste zélf voor hun zorg. Voilà.

Als de Republikeinen ergens een hekel aan hebben is het wel aan meeliften op belastinggeld. De eerlijke belastingbetaler moet zoveel mogelijk worden ontzien, is een belangrijke waarde in de partij. Zo weet Romney zijn voorstel te brengen als typisch Republikeins, naadloos passend in het waardenkader dat de partij erop nahoudt.

Deze ingenieuze constructies zijn ook de Nederlandse politiek niet vreemd. Als het gaat om handhaving bijvoorbeeld. Van oudsher is dat een typisch rechts onderwerp: van regels mocht geen misbruik worden gemaakt en strenge controles waren nodig. Een uitkeringstrekker was een potentiële fraudeur. En er was niks mis met het uitstralen van een beetje autoriteit. Dat standpunt was vroeger tegen het zere been van de linkse partijen, die controles op illegale bewoning of uitkeringsfraude zelfs als 'razzia's' bestempelden.

Maar tegenwoordig zien ook zij in dat de verzorgingsstaat onbetaalbaar wordt als er zoveel beroep op wordt gedaan en dat je taaie sociale problematiek alleen kan aanpakken als je streng handhaaft. Illegale bewoning, criminaliteit en fraude bleken namelijk sterk met elkaar verweven te zijn.

Hoe verkoopt links dat? Door net als Romney te doen. Handhaving, luidt de redenering, draait in feite om solidariteit. Als de ene ondernemer ziet dat zijn buurman een knecht zwart laat meedraaien in de zaak, wordt hij afgunstig, want waarom zou die zomaar de regels kunnen ontduiken, terwijl hijzelf alles netjes wit moet doen? Afgunst ondermijnt de solidariteit - en als iets een belangrijke waarde is binnen de PvdA, is het dat wel. Strenge handhaving komt dus de solidariteit ten goede. Voilà.

Beide voorbeelden zijn zowel vindingrijk als traditioneel. De onderwerpen worden ingebed in een waardenkader dat al bestaat en daar wordt aansluiting bij gezocht. Er worden geen andere principes geïntroduceerd dan die reeds leven bij de achterban. Bij de Republikeinen draait het om het aloude opvatting dat de belastingbetaler moet worden ontzien; bij de PvdA gaat het om de lang gekoesterde traditie van solidariteit.

Zo kan je zelfs met de scherpste koerswijzigingen en de lastigste onderwerpen wegkomen in de politiek. Als je ze maar op de juiste manier inbedt, is er eigenlijk geen kunst aan. Standpunt gewijzigd, waarden gered.